आइतबारको बिदा बहसबीच भ्याली सेकेन्डरी स्कुलको फरक अभ्यास : ‘समय थप्ने होइन, सिकाइ बदल्ने’ प्रयास

ललितपुर । सरकारले विद्यालयहरूमा आइतबार पनि नियमित पठनपाठन सञ्चालन गर्ने व्यवस्था लागू गरेपछि नेपालको शिक्षा क्षेत्र यतिबेला बहसको केन्द्रमा छ। एकातिर विद्यार्थीको सिकाइ उपलब्धि सुधार गर्न विद्यालय खुला राख्नुपर्ने तर्क प्रस्तुत भइरहेका छन् भने अर्कोतर्फ विद्यार्थीको मानसिक स्वास्थ्य, पारिवारिक समय, अतिरिक्त क्रियाकलाप तथा विश्रामको अधिकारमाथि असर पर्ने चिन्ता पनि व्यक्त भइरहेको छ। सामाजिक सञ्जाल, अभिभावक समूह, शिक्षक समुदाय तथा शिक्षा क्षेत्रका विज्ञहरूबीच आइतबार विद्यालय सञ्चालनको औचित्यमाथि निरन्तर छलफल चलिरहेको छ।

यही बहसका बीच ललितपुरस्थित भ्याली सेकेन्डरी स्कुलले भने आइतबारलाई परम्परागत अतिरिक्त कक्षाको दिन बनाउनुको सट्टा वैकल्पिक सिकाइको अवसरका रूपमा प्रयोग गर्दै एउटा फरक अभ्यास सुरु गरेको छ। विद्यालयले चालु शैक्षिक सत्रदेखि लागू गरेको व्यवस्थाअनुसार आइतबार विद्यार्थीहरूलाई केवल कक्षाकोठामा राखेर पाठ पढाइँदैन, बरु उनीहरूलाई अनुसन्धान, अवलोकन, नवप्रवर्तन र व्यवहारिक सिकाइसँग जोड्ने प्रयास गरिन्छ।

विद्यालयले सञ्चालन गरिरहेको ‘एजुकेसनल रिसर्च एन्ड इनोभेसन क्लास प्रोजेक्ट’ अन्तर्गत प्रत्येक आइतबार विद्यार्थीहरूलाई सम्बन्धित विषयका शिक्षकसँगै विभिन्न स्थानमा अध्ययन भ्रमण, अवलोकन र अनुसन्धानका लागि लैजाने गरिएको छ। विज्ञान पढ्ने विद्यार्थी प्रयोगशाला र प्रकृतिसँग जोडिन्छन्, सामाजिक शिक्षा अध्ययन गर्ने विद्यार्थी समुदाय र सामाजिक संरचनाको अवलोकन गर्छन्, इतिहास पढ्ने विद्यार्थी ऐतिहासिक सम्पदा र सांस्कृतिक स्थलमा पुग्छन् भने वातावरण र भूगोल अध्ययन गर्ने विद्यार्थी प्रत्यक्ष रूपमा प्राकृतिक परिवेशसँग साक्षात्कार गर्छन्।

विद्यालयको विश्वास छ कि विद्यार्थीले पाठ्यपुस्तकमा पढेको विषयलाई प्रत्यक्ष रूपमा देख्न, बुझ्न र अनुभव गर्न पाए सिकाइ अझ प्रभावकारी र दीर्घकालीन हुन्छ। विश्वभरको आधुनिक शिक्षाशास्त्रले पनि ‘अनुभवजन्य सिकाइ’ (Experiential Learning) लाई प्राथमिकता दिइरहेका बेला विद्यालयले त्यही अवधारणालाई व्यवहारमा उतार्ने प्रयास गरेको जनाएको छ।
भ्याली सेकेन्डरी स्कुलले आइतबार मात्र होइन, शुक्रबारको दिनलाई समेत परम्परागत ढाँचाबाट बाहिर निकाल्ने प्रयास गरेको छ। विद्यालयमा प्रत्येक शुक्रबार ‘बुक फ्री फ्राइडे’ कार्यक्रम सञ्चालन गरिन्छ। यस दिन विद्यार्थीले पाठ्यपुस्तकको भारी बोकेर कक्षामा बस्नुपर्दैन। बरु सोमबारदेखि बिहीबारसम्मको पठनपाठनको समीक्षा, सिकाइ अनुभवको आदानप्रदान, समूह छलफल, प्रस्तुतीकरण तथा आत्ममूल्याङ्कन गरिन्छ। शिक्षक र विद्यार्थीबीच खुला संवादमार्फत कुन विषय बुझियो, कहाँ कठिनाइ भयो, कसरी अझ राम्रो सिक्न सकिन्छ भन्ने विषयमा समीक्षा हुने गरेको छ।
विद्यालयका संस्थापक रबिन्स शर्मा का अनुसार नेपालको विद्यालय शिक्षामा अहिले पनि समयभन्दा बढी पद्धतिको समस्या रहेको छ।
“हामीले शिक्षा भनेको किताब सक्नु मात्र हो भन्ने मानसिकता परिवर्तन गर्नुपर्छ,” शर्मा भन्छन्, “विद्यार्थीले पाठ घोक्यो कि सिक्यो भन्ने फरक कुरा हो। हामी पाठ्यपुस्तक होइन, पाठ्यक्रम अध्यापन गर्छौं। पाठ्यक्रमले निर्धारण गरेका सिकाइ उपलब्धि हासिल गर्न सकियो भने साताको चार दिनको नियमित कक्षाबाटै कोर्स पूरा गर्न सकिन्छ। बाँकी समय अनुसन्धान, नवप्रवर्तन, अवलोकन र समीक्षा जस्ता गतिविधिमा खर्च गर्न सकिन्छ।”

उनका अनुसार अहिलेको विश्वमा सूचना प्राप्त गर्नु ठूलो कुरा होइन, सूचनाको विश्लेषण गर्न सक्ने क्षमता विकास गर्नु महत्वपूर्ण विषय हो। “आजका विद्यार्थीलाई उत्तर मात्र होइन, प्रश्न गर्न सिकाउनुपर्छ। किताबमा लेखिएको कुरा मात्र स्वीकार गर्ने होइन, त्यसलाई परीक्षण गर्ने, बुझ्ने र आफ्नो निष्कर्ष निकाल्ने क्षमता विकास गर्नुपर्छ,” शर्मा भन्छन्।
उनले विद्यालयले थालेको अभ्यासको मुख्य उद्देश्य विद्यार्थीलाई परीक्षामुखी भन्दा पनि जीवनमुखी शिक्षा दिनु रहेको बताए। “हामी भविष्यका जागिर खोज्ने मात्र होइन, समस्या समाधान गर्ने नागरिक तयार गर्न चाहन्छौं। त्यसका लागि कक्षाकोठाभित्रको शिक्षा मात्र पर्याप्त हुँदैन,” उनले भने।
शिक्षा क्षेत्रका जानकारहरूका अनुसार नेपालमा विद्यालय समय थप्ने वा घटाउने बहसभन्दा पनि सिकाइको गुणस्तर कसरी सुधार गर्ने भन्ने विषय बढी महत्वपूर्ण हो। वर्षौंदेखि विद्यालयमा लामो समय बिताए पनि विद्यार्थीमा अपेक्षित सिकाइ उपलब्धि नदेखिएको गुनासो भइरहेका बेला भ्याली सेकेन्डरी स्कुलले थालेको अभ्यासले शिक्षाको गुणस्तर र सिकाइको प्रकृतिबारे नयाँ बहस सुरु गरेको छ।
आइतबार विद्यालय खुला राख्ने सरकारी निर्णयलाई लिएर देशभर मतभेद देखिएको वर्तमान अवस्थामा भ्याली सेकेन्डरी स्कुलले देखाएको बाटोले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिएको छ— विद्यार्थीलाई विद्यालयमा कति घण्टा राखियो भन्ने भन्दा पनि ती घण्टा कसरी उपयोग गरियो भन्ने कुरा बढी महत्वपूर्ण हुन्छ।

शैक्षिक सत्रको अन्त्यपछि यो अभ्यासले कस्तो परिणाम दिन्छ भन्ने कुरा मूल्याङ्कनको विषय हुनेछ। तर अहिलेका लागि भने भ्याली सेकेन्डरी स्कुलले आइतबारको विवादलाई अवसरमा बदल्दै शिक्षा केवल पाठ्यपुस्तकमा सीमित हुँदैन, सिकाइ जीवन र समाजसँग जोडिँदा मात्र सार्थक बन्छ भन्ने सन्देश दिन सफल भएको देखिन्छ।