शिक्षाविद तोयानारायण पौडेलद्वारा ‘विश्वविद्यालय सुधार परियोजना’ शिक्षा मन्त्री महाबिर पुनलाई बुझाइयो

गुणस्तरीय उच्च शिक्षाको दिशामा नयाँ दृष्टिकोण: राजनीतिक हस्तक्षेप हटाउँदै पारदर्शिता र अनुसन्धानमुखी प्रणालीको प्रस्ताव

काठमाडौं —
नेपालको उच्च शिक्षालाई गुणात्मक, पारदर्शी र अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा प्रतिस्पर्धी बनाउन उद्देश्य राखिएको ‘राष्ट्रीय तथा प्रदेशीय विश्वविद्यालयहरूको गुणस्तर सुधार परियोजना’ प्रतिवेदन राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका केन्द्रीय शिक्षा विभाग सदस्य तोयानारायण पौडेलले हालै शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्री महाबिर पुनलाई औपचारिक रूपमा बुझाएका छन्।

वालिङ–११, छतिवन (स्याङ्जा) निवासी पौडेलले तयार पारेको सो प्रतिवेदनमा नेपालका विश्वविद्यालयहरूको वर्तमान अवस्था, समस्या, सुधारका दिशा र दीर्घकालीन रणनीतिहरू विस्तृत रूपमा समेटिएका छन्।
उनीका अनुसार, “यो परियोजनाले उच्च शिक्षालाई अनुसन्धानमुखी, रोजगारीमुखी र प्रविधिअनुकूल बनाउन नीति निर्माणकर्तालाई व्यवहारिक दिशानिर्देश प्रदान गर्नेछ।”

नेपालका विश्वविद्यालयहरूको अवस्थाः विस्तार भए पनि गुणस्तर चुनौतीपूर्ण

नेपालमा हाल १४ वटा केन्द्रीय, ६ वटा प्रदेशीय र ८ वटा स्वायत्त चिकित्सा विज्ञान प्रतिष्ठानहरू सञ्चालनमा छन्।
तर प्रतिवेदनले औंल्याएको छ कि यी संस्थामध्ये धेरैजसो पूर्वाधार कमजोर, नेतृत्व अस्थिर, र पाठ्यक्रम पुरातन छन्।

पौडेलका शब्दमा — “विश्वविद्यालयहरू अझै दशकौँ पुराना संरचना र सोचमा सीमित छन्। ICT, नवप्रवर्तन, र अनुसन्धानमा पर्याप्त लगानी नभएको कारण उच्च शिक्षा बेरोजगारमुखी बन्न पुगेको छ।”

उनले थपे, “हामीले विश्वविद्यालयहरूमा राजनीतिक हस्तक्षेप र अस्थायित्व अन्त्य गरी शिक्षालाई अनुसन्धान र व्यवहारिक सीपसँग जोड्नैपर्छ।”

मुख्य समस्या र चुनौतीहरू

प्रतिवेदनले विश्वविद्यालय शिक्षामा देखिएका २० भन्दा बढी प्रमुख समस्या सूचीबद्ध गरेको छ।
मुख्य समस्या यसप्रकार छन् —

दीर्घकालीन रणनीतिक योजना र स्रोतको अभाव

सम्बन्धन प्राप्त कलेजहरूसँग समन्वयको कमी

Academic Calendar कार्यान्वयनमा कमजोरी

मूल्यांकन तथा सम्बन्धन प्रक्रियामा अपारदर्शिता

अनुसन्धान, नवप्रवर्तन र उद्योगसँग सहकार्यको कमी

ICT प्रविधिको न्यून प्रयोग र पुराना विषयहरूको निरन्तरता

राजनीतिक हस्तक्षेप, जीर्ण पूर्वाधार, र न्यून पारिश्रमिक

सरसफाइ र व्यवस्थापनमा कमजोरी

रणनीतिक समाधान र सुधारका प्रस्तावहरू

तोयानारायण पौडेलले प्रस्तुत गरेको प्रतिवेदनमा ठोस २२ वटा सुधार रणनीति समावेश छन्।
मुख्य प्रस्तावहरू यसप्रकार छन् —

1. Board of Trustee प्रणाली स्थापना गरी विश्वविद्यालय नेतृत्व पारदर्शी बनाउने।

2. चार वर्षे Vision Paper तयार गरी प्रत्येक संकायका लक्ष्य निर्धारण गर्ने।

3. नयाँ रोजगारीमुखी विषयहरू (AI, Data Science, Mass Communication, BBA आदि) समावेश गर्ने।

4. Digital Library, LMS र e-Record System लागू गर्ने।

5. अनुसन्धान प्रोत्साहनका लागि Academic Performance Index प्रणाली सुरु गर्ने।

6. Golden Handshake वा Retirement योजना ल्याई दक्ष युवा प्राध्यापकको अवसर सुनिश्चित गर्ने।

7. Earn and Learn मोडेल लागू गरी विद्यार्थीलाई पढ्दै कमाउने अवसर दिने।

8. Soft Skill र Employability Training पाठ्यक्रममा समावेश गर्ने।

9. राजनीतिक प्रभावमुक्त शैक्षिक वातावरण सुनिश्चित गर्न आचारसंहिता लागू र वार्षिक सार्वजनिक अडिट अनिवार्य गर्ने।

10. विदेशी विद्यार्थी आकर्षण गर्न अन्तर्राष्ट्रियस्तरका मेडिकल, इन्जिनियरिङ र IT कलेजहरू स्थापना गर्ने।

मन्त्री पुनको सकारात्मक अभिव्यक्ति

प्रतिवेदन ग्रहण गर्दै शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्री महाबिर पुनले उक्त प्रस्तावप्रति सकारात्मक प्रतिक्रिया जनाए।
उनले भने —

> “तोयानारायण पौडेलजस्ता युवाहरूले नीति सुधारको व्यवहारिक खाका तयार गर्नु देशका लागि प्रेरणादायी हो। विश्वविद्यालय सुधारका यी सुझावहरू अत्यन्त सान्दर्भिक छन्, हामीले यिनलाई नीति निर्माणमा समावेश गर्नेछौं।”

मन्त्री पुनका अनुसार, नेपालका विश्वविद्यालयहरूलाई अनुसन्धानमैत्री र नवप्रवर्तनमुखी बनाउने दिशामा मन्त्रालयले विशेष प्राथमिकता दिइरहेको छ।
उनले थपे —

> “हामीले अब विश्वविद्यालयलाई केवल कक्षा केन्द्र होइन, नवप्रवर्तन र समाधान उत्पादन गर्ने केन्द्रका रूपमा विकास गर्नुपर्छ। यसका लागि नीति, नेतृत्व र सोचको सुधार अनिवार्य छ।”

दीर्घकालीन दृष्टिकोण र अपेक्षित परिणाम

पौडेलको प्रतिवेदनले आगामी पाँच वर्षभित्र नेपालका विश्वविद्यालयहरूलाई संस्थागत, शैक्षिक र अनुसन्धानात्मक रूपमा सबल बनाउन व्यवहारिक मार्गचित्र प्रस्तुत गरेको छ।
उनले भने —

> “हामीले अहिले नै सुधारको बाटो नअपनाए, हाम्रो उच्च शिक्षा प्रणाली अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धाबाट झन् टाढा पुग्नेछ।”

उनीका अनुसार, निजी–सार्वजनिक साझेदारी, पारदर्शी नेतृत्व र ICT प्रयोग नै विश्वविद्यालय सुधारको मूल सूत्र हो।

निष्कर्ष

नेपालका विश्वविद्यालयहरू अहिले सङ्ख्यात्मक रूपमा बढे पनि गुणस्तरीय सुधार बिना ती केवल “डिग्री दिने संस्था” बनेका छन्।
तोयानारायण पौडेलद्वारा प्रस्तुत ‘विश्वविद्यालय सुधार परियोजना’ उच्च शिक्षालाई आधुनिक, अनुसन्धानमैत्री र पारदर्शी बनाउन सक्षम खाका हो।

यदि सो प्रतिवेदनमा सुझाइएका सुधारहरू कार्यान्वयन भए,
नेपालका विश्वविद्यालयहरू एशियामा प्रतिस्पर्धी र विश्वसनीय शैक्षिक केन्द्रको रूपमा उदाउने सम्भावना प्रबल छ।